U bent hier

Materialen en technieken siervoorwerpen in metaal

Materialen en technieken siervoorwerpen in metaal

Wil je weten hoe je je metalen siervoorwerpen het best verzorgt? Dan is het in de eerste plaats belangrijk dat je weet hoe ze zijn vervaardigd en uit welke materialen ze bestaan.

MATERIALEN

Er zijn veel metalen, elk met hun eigen uiterlijk en kenmerken. Metalen gebruiken we soms in zuivere vorm, maar vaak bestaan ze uit een combinatie van metalen, ook legeringen genoemd. Door het legeren veranderen de eigenschappen van metalen: hardheid, buigzaamheid, slijtvastheid... Kostbaarheid en zeldzaamheid zijn belangrijke redenen om te legeren. 

Metaallegeringen worden gekozen naargelang van de toepassing: een juweel heeft andere eigenschappen dan een deurklink en bestaat dan ook uit andere materialen. Vaak worden metalen gecombineerd met andere materialen. Ze worden versierd (bv. edelstenen op een ciborie, een palissanderhouten handvat op een zilveren koffiepot enz.) of sieren zelf voorwerpen uit andere materialen (bv. metalen leggers op ladenkasten).

In dit hoofstuk vind je de toepassing van metalen als gebruiksvoorwerpen, sierobjecten en liturgisch vaatwerk.

Metaallegering

Toepassingen

Corrosieproducten en kenmerken

Goud
  • juweel, afwerklaag kelk, monstrans
  • te zacht om zuiver te gebruiken, vaak in legering om harder te maken of kleurverschil 
  • vaak als dunne laag over andere legering ('vergulding'), anders te duur
  • zuiver goud corrodeert niet
  • corrosieproducten afkomstig van elementen uit de legering of uit de onderliggende laag in een ander metaal. Bv. lichtgroene poederige corrosie op zilver: uit koper in de legering of uit onderliggende laag bij verzilverd koper 
Zilver
  • juweel
  • kelk, olievaatjes, kwispel
  • huisraad en bestek
  • kandelaar
  • siervoorwerp
Aanslag in fasen
  1. regenboogachtige verkleuring van gele en bruine tinten: lichte aanslag
  2. blauwzwart, donkergrijs, glanzend zwart: aanslag, aanlopen van zilver
  3. loslatende corrosie met verlies van zilver: felle aanslag; vraag raad aan een metaalrestaurator
Koper
Koperlegering
Koperzinklegering   (messing) 
  • wijwatervat, wijwateremmer, 
  • bloempot, theekan, 
  • metaalbeslag
  • leggers 
  • deurklinken
  • rood, bruin, zwart en blauw, nuances van groen die hechten aan het oppervlak (passieve corrosie)
  • (vaak heel fel) groen en blauw, losse poederige laag, soms putjes (actieve corrosie); vraag raad aan een metaalrestaurator
  • geconcentreerde, groene corrosie: lokale corrosie als gevolg van de inwerking van schadelijke chemische stoffen, plaatselijk contact met water of een beschadigde afwerklaag (vaak vernis)
  • rode vlekken met wit of groen poeder in de kern: ontzinking
Lood - Tin
huisraad
  • matte, donkere, hechtende laag (stabiele corrosie)
  • wit poederig: actieve corrosie onder invloed van organische zuren 
Zink
 
  • matte laag: stabiele corrosie, oxidatie
  • poederig wit: actieve corrosie 
Ijzer
scharnieren, siervoorwerpen, gebruiksvoorwerpen
  • roodbruin, donker mat: als de corrosielaag niet schilfert of poederig is, gaat het om stabiele corrosie
  • oranje tot feloranje: actief: in een vochtig klimaat tranen, in een droog klimaat kristallen
Verguld, verzilverd, vernikkeld, verchroomd enz. metaal 
  • toplaag uit een edeler metaal (vaak goud of zilver) op een voorwerp uit een ander metaal: versiering
  • toplaag uit chroom, nikkel: verbeteren van de eigenschappen van het onderliggend metaal, bv. ijzer
  • gedraagt zich zoals de toplaag als de toplaag intact is
  • is de bovenlaag beschadigd, dan corrodeert het onderliggende metaal
Gevernist metaal
 
  • onregelmatige vlekken of strepen: vernislaag takelt af, strepen door het ongelijkmatig aanbrengen van vernis met een borstel
  • corrosieproducten overeenkomstig het onderliggende metaal: vaak putcorrosie: het vernis is aan vervanging toe
  • corrosieproduccten duwen soms het vernis weg

TECHNIEKEN

Metaal kan je verhitten boven zijn smeltpunt en het in de gewenste vorm gieten. Daarnaast kan metaal ook koud worden samengesteld uit vlakke platen en koud bewerkt.

  • Solderen: verbinden van twee metaaldelen met zacht- of hardsoldeer.
    - Zachtsoldeer: vooral een mengsel van lood en tin, minder geschikt voor edele metalen
    - Hardsoldeer: voor een deel uit zilver en/of goud, afhankelijk van de toepassing, zodat de kleur overeenkomt met het metaal
  • Draadtrekken: draad gemaakt met behulp van trekijzers met trekgangen. Hierbij wordt per trekgang de draad iets dunner en langer. Door gebruik te maken van gaten in verschillende vormen kan er ronde, maar ook vierkante of halfronde draad worden getrokken.

 

Versieringen

  • Fijne gravures: fijne dieptereliëfs door wegkrassen
  • Ciseleren: figuren in het metaal drijven met ponsen of door te stempelen; geen materiaal weggenomen 
  • Email: glassoort die bij hoge temperatuur op het metaal is gesmolten, meestal op koper, soms op goud en zilver 
  • Niëllo (of tullazilver): zwarte legering van zilver, koper, lood en zwavel. In gegraveerde lijnen in meestal zilveren voorwerpen ingesmolten en daarna met het zilveroppervlak gelijkgemaakt en gepolijst. Het resultaat is een grijszwarte tekening die contrasteert met het glanzende witte zilver. Niëllo is niet slijtvast en vaak brokkelig. Bij zwaar bevuilde zilveren voorwerpen is het soms moeilijk te herkennen. Het gevaar bestaat dat je het wegpoetst. Vraag dus steeds raad aan een metaalrestaurator wanneer je vermoedt dat deze techniek is toegepast.
  • Andere materialen: bv. een houten handvat of textiel in combinatie met metaalbeslag op een boek, inlegwerk uit parels, ivoor of schildpadschelp. In kerkelijk vaatwerk zijn ook dikwijls halfedel- en edelstenen verwerkt. Hiermee houd je het best rekening, zowel voor de preventieve conservering als voor het onderhoud. 

 
Afwerklagen

Er zijn verschillende methodes om metaal te beschermen tegen invloeden van buitenaf, om het te verduurzamen of te veredelen.

 Afwerklaag

 Functie

 Aandachtspunten

Was
(bv. microcristallijne was)
bescherming
  • geschikt als vochtwerende beschermlaag voor voorwerpen die niet in gebruik zijn
  • moet zorgvuldig en gelijkmatig worden aangebracht; het best hernemen na een jaar 
Vernis of lakverf
bescherming
  • beschermlaag tegen corrosie, minder geschikt voor voorwerpen in gebruik: als vernis plaatselijk wegslijt is er kans op 'versnelde' (= preferentiële) corrosie
  • vernis veroudert, waardoor corrosie ontstaat bij slijtage: vervanging is nodig, maar sommige vernissen (bv. schellak op een wetenschappelijk instrument) zijn waardevol door hun authenticiteit en moeten worden behouden
  • steeds raad vragen aan een metaalrestaurator; nooit zelf vernissen verwijderen
  • bij vervanging van een vernis door een restaurator moet de ingreep reversibel zijn en voldoende bescherming bieden
Vuurvergulden
veredelen
  • Goud in poedervorm wordt met kwik gemengd, waardoor een goudamalgaam ontstaat. Het oppervlak van het voorwerp wordt hiermee ingesmeerd en verhit. Door het verhitten verdampt het kwik en blijft een goudlaag achter op het object. Vuurvergulden wordt nog nauwelijks toegepast wegens de uiterst giftige kwikdampen. 
  • Kenmerk: alleen de zichtbare delen zijn verguld.
Pleetgoud of plaqué
veredelen
Een dun laagje goud walsen of trekken op een ander materiaal. De laag is dikker dan bij galvanisatie en slijtage valt pas later op. Sheffield plate werd ca. 250 jaar geleden op vergelijkbare wijze vervaardigd door zilver op koper te walsen.
Bruneren 
veredelen
  • de laatste afwerking van een gouden of zilveren voorwerp om het oppervlak op glans te brengen. Alle kleine krasjes worden geplet en gladgestreken, waardoor een glad glanzend oppervlak ontstaat. Bruneren is tegenwoordig vrijwel verdrongen door mechanisch polijsten op een elektrisch aangedreven polijstmachine.
  • Een gebruneerde afwerking is zeldzaam en kan door een verkeerd onderhoud (mechanisch reinigen, poetsen) volledig verdwijnen. Gebruneerd zilver loopt nauwelijks aan. Daar herken je het ook aan. 
Galvaniseren
veredelen of verduurzamen
  • Door middel van opgeloste metaalzouten in een bad en elektrische stroom (elektrolyse) wordt een dun laagje metaal aangebracht op het basismetaal. Dat kan met goud of zilver (om te veredelen), maar ook met tin, zink, nikkel en chroom (als beschermlaag).
  • Galvanisch vergulden verschilt van vuurvergulden: het hele voorwerp is ondergedompeld. Ook de niet zichtbare onderdelen zijn dus verguld.
Laatst gewijzigd op 06/11/2013