Invriezen

Invriezen

Invriezen gebeurt in de erfgoedsector om twee redenen. Het is een non-toxische behandeling van collectiestukken tegen insecten, die sterven door de temperatuurschok. Deze methode wordt vaak toegepast voor historisch textiel of natuurhistorische collecties. Na ernstige waterschade in archieven of bibliotheken raadt men ook aan om papier binnen 48 uur in te vriezen. Dit stopt het uitlopen van inkten en de groei van schimmels en koopt tijd om het herstel goed te organiseren.

Behandeling tegen insecten

Behandelingswijze

  1. Verpak de objecten in plastic om ze te beschermen tegen uitdroging en condensatie. Bij fragiele voorwerpen, zoals textiel, breng je eerst ondersteuning aan in alle vouwen en holtes. 
  2. Stop de zak(ken) in de diepvriezer. De insecten sterven door de temperatuurschok, daarom geldt: hoe harder je kan vriezen, hoe beter. Als bijkomend voordeel verkleint/vermindert dit de ijskristallen, waardoor die minder schade kunnen toebrengen aan de celwanden van het voorwerp.
  3. Haal de objecten na het verstrijken van de nodige tijd uit de vriezer en laat ze nog 24 uur in de plastic zak, om condens te voorkomen.

Lees verder en bekijk ons filmpje onderaan de pagina voor de gedetailleerde uitleg.

Effectiviteit

100%, alle stadia van insecten worden in één behandeling gedood.

Preventieve werking

Neen

Duurtijd

  • Minimaal 3 volle dagen bij -30°C. Verleng de termijn voor dikke, opgerolde objecten of massief hout.
  • Verleng tot 2 weken bij normale diepvriestemperatuur (18-20°C).
  • + 24 uur om te acclimatiseren.

Waar kan je de behandeling toepassen?

  • In huis.
  • Bij een firma.

Voordelen

  • Goedkoop, als je de investeringskost voor de vriezer niet meerekent.
  • Relatief snel.
  • Veilig voor de meeste objecten en voor medewerkers.

Nadelen

  • Niet geschikt voor bepaalde fragiele objecten. Raadpleeg bij twijfel altijd een specialist. Let zeker op met:
    • synthetisch textiel;
    • objecten die bestaan uit samengestelde materialen die anders reageren op de temperatuurschok, bv. schilderijen op doek, inlegwerk;
    • bepaalde oppervlaktelagen, bv. beschildering, schellak, alkyd;
    • fotografisch en audiovisueel materiaal, uitgezonderd acetaatfilm en moderne fotoafdrukken.
  • Niet geschikt voor nat materiaal of materiaal afkomstig uit een erg vochtige omgeving, wegens het risico op ijskristallen. (Uitgezonderd bij een calamiteit met water, zie onderaan.)
  • Niet geschikt voor grote interieurelementen, tenzij deze gedemonteerd kunnen worden. Vraag hiervoor advies aan een specialist.
  • Mogelijk minder efficiënt bij houtboorders, die diep in het hout zitten.
  • Je moet het object nadien nog steeds manueel schonen van alle dode resten.

Wat heb je nodig?

  • het juiste verpakkingsmateriaal: proppen zuurvrij zijdepapier, geschikte dozen, linten ... (de bewaarverpakking kan je ook gewoon mee invriezen);
  • zak van polyethyleen of als alternatief een stevige vuilniszak;
  • schaar, plakband, alcoholstift;
  • om te vriezen:
    • een huishoudelijke diepvrieskist;
    • nog beter: een diepvriezer met superfrost functie en temperatuurdisplay;
    • een gehuurde vriescel of -container; 
    • een vaste vriescel, zoals in sommige natuurhistorische musea of bij een firma (maar dit is niet evident vanwege de voedselveiligheid);
  • een museumstofzuiger en zachte borstels (Chinese borstels of maquillageborstel).

Randvoorwaarden

  • Bij het invriezen zal de RV in de zak stijgen. Om het risico voor de objecten te verkleinen, zuig je zoveel mogelijk lucht uit de zak met behulp van een stofzuiger en/of vul je de ruimte in de doos rondom het object op met proppen zijdepapier.
  • Het is belangrijk dat de lucht in de vriezer goed om de zakken heen kan. Zorg dat er aan de rand nog voldoende spatie is en stapel niet te veel op elkaar. Leg eventueel blokken piepschuim of iets dergelijks tussen de verschillende lagen.
  • Fragiele of waardevolle stukken leg je best bovenaan in de vriezer, zonder iets er bovenop. 
  • Steek een speciale radiogestuurde thermometer tussen dikke opgerolde tapijten, huiden ... De thermometer van de vriezer is immers niet betrouwbaar als je wil weten of het object in de kern voldoende is afgekoeld.

Opmerkingen

  • Vroeger werd weleens beweerd dat je een tweede maal moest vriezen om ook alle eitjes te doden. Onderzoek wijst uit dat dit niet waar is. Zelfs bij -18°C zijn de insecten in alle stadia na twee weken dood. Enkel voor houtboorders in massief houten voorwerpen kan de temperatuurschok niet voldoende efficiënt zijn. Overweeg hiervoor een andere methode.

Raming kostprijs

  • verpakkingsmateriaal (huis-, tuin- en keukenalternatieven worden beschreven in het filmpje);
  • elektriciteit;
  • huurprijs vriescel/vriescontainer/shockfreezer afhankelijk van de grootte, de tijdsduur en, niet te vergeten, de transportkosten;
  • een museumstofzuiger kan je gratis ontlenen bij je consulenten.


Invriezen na waterschade

Invriezen doe je soms ook als noodingreep na ernstige waterschade door bv. bluswater of overstroming. Dit is vooral gekend bij archieven en bibliotheken, maar kan ook nodig zijn voor grote hoeveelheden ander organisch materiaal. Zie ook Eerste hulp bij schade aan boeken en boekbanden. Dit invriezen dient een ander doel, namelijk voorkomen dat inkt of kleuren verder uitlopen en dat er een schimmelexplosie ontstaat. Het hogervermelde risico van schade door ijskristallen is, in vergelijking met de waterschade, verwaarloosbaar.

Nota bene: als er al schimmel ontkiemd is, zal die niet gedood worden door de lage temperatuur, maar enkel inactief worden. 

De methode verschilt licht van de insectenbestrijding, zoals hierboven beschreven. Het materiaal is immers nat.

  • Doorschiet een boek of archiefmap eerst met bakpapier of freezer paper (papier met een dunne plastic coating), om te voorkomen dat pagina's kleven en dat inkt migreert.
  • IJskristallen nemen meer plaats in dan water, dus zal het volume van de voorwerpen toenemen. Kies daarom een voldoende ruime zak en creër altijd een spatie bij het gebruik van dozen. Laat de zakken open tot vlak voor het invriezen, om de kans op schimmelgroei te verminderen.
  • Voor kleine hoeveelheden archiefmateriaal of boeken zou een diepvriezer volstaan, maar die kan je meestal zelf gecontroleerd laten drogen. In andere gevallen heb je voor het invriezen na waterschade een grote vriescel nodig (mobiele cel via huurmarkt of bij een firma ter plaatse). Sommige erfgoedbeheerders maken in het kader van calamiteitenplanning afspraken met bedrijven (meestal uit de voedingssector) om in nood hun vriesinfrastructuur te gebruiken.

Eens het natte materiaal is ingevroren, heb je twee keuzes:

  • Kleine hoeveelheden per keer eruit halen en gecontroleerd aan de lucht laten drogen.
  • Vriesdrogen.
  • Ingevroren houden tot de bewaartermijn van het archief is verstreken en je het mag vernietigen, op voorwaarde dat het om archief gaat dat zelden of nooit geraadpleegd wordt. Vergelijk de kostprijs van vriezen met die voor de handling en het vriesdrogen. 

 

Textiel invriezen (met ondertitels)

Laatst gewijzigd op 04/10/2018