Gammastralen

Gammastralen

Dit is een non-toxische methode voor de behandeling van collectiestukken in bulk tegen schimmels en insecten. Deze methode wordt enkel aangeraden bij ernstige problemen.

Wijze van behandeling

Palletten met gestapeld, te behandelen materiaal worden geleverd bij de firma en op een mechanische band geplaatst. Deze band voert de palletten naar een beveiligde ruimte met een radioactieve bron (bv. Cobalt 60). De palletten draaien rondom de bron tot de nodige stralingsdosis bereikt is.

De ontvangen hoeveelheid straling wordt uitgedrukt in Gray (Gy), dat gelijkstaat aan 1 Joule per kilogram. Voor insecten (gedood bij 1 tot 3 kGy) hanteert men een dosis van 2 kGy, voor schimmels en sporen (gedood bij 5 tot 10 kGy) een dosis van 8 kGy +/- 2.

Na deze doorstraling is het nog steeds noodzakelijk om de dode schimmelsporen handmatig van het erfgoed te verwijderen, zie 'Schimmel manueel verwijderen'.

Effectiviteit

100%

Preventieve werking

Neen

Duurtijd

Afhankelijk van de dosis en de drukte bij de firma, reken ca. 1 week doorlooptijd. Voor een lage dosis straling is het erfgoed ongeveer een uur in de bestralingsruimte.

Waar kan je de behandeling toepassen?

Bij een firma in Wallonië of Nederland.

Voordelen

  • Schimmels én insecten zijn na één behandeling gedood.
  • De straling gaat door alle materialen heen (ook door verpakking, maar zie randvoorwaarden) en laat na behandeling geen residu achter. Materialen kunnen ook niet radioactief worden. Dat maakt deze behandeling onschadelijk voor de mens.
  • Geschikt voor grote hoeveelheden materiaal, zolang het stapelbaar is op een pallet (hoogte 195 cm, inclusief hoogte van de pallet).
  • Voldoende ervaring met papier en boekencollecties, maar ook met meubels, opgezette dieren, botmateriaal (relieken), mummies, foto's en videobanden. Vraag niettemin best op voorhand raad aan een erfgoedspecialist.

Nadelen

  • Transport naar firma.
  • Voorwerpen groter dan een pallet gaan niet door de installatie.
  • Na de behandeling is het nog steeds nodig om de dode schimmelsporen te verwijderen (kunnen nog toxisch zijn) en de preventieve maatregelen op te krikken. Het is dus altijd een extra stap in de schimmelbestrijding.
  • Gammastralen doen materialen degraderen en versnellen in feite de veroudering van materialen. De schade aan het erfgoed wordt weliswaar beperkt door de dosis aan te passen en is niet zichtbaar of meetbaar. Bovendien breken schimmels evenzeer materiaal af.
  • Cd's kunnen verkleuren, maar zouden wel leesbaar blijven. 
  • Niet geschikt voor glasnegatieven, datadiscs.

Randvoorwaarden

  • De methode is enkel aan te raden voor erfgoed indien echt nodig (bv. voor insectenaantasting alleen bestaan er voldoende alternatieven). Vermijd herhaalde bestraling. Een dubbele bestraling levert echter geen verdubbeling van de schade op: volgens onderzoek ongeveer 1,4 keer zoveel schade.
  • Vraag advies aan een specialist.
  • Trieer op voorhand de stukken of dozen die echt een behandeling met straling nodig hebben en degene (met oppervlakkige schimmelaantasting) waarbij een mechanische reiniging zou volstaan.
  • Geschikte verpakking: kartonnen archiefdozen. Polyethyleen (folie, kratten) kan ook, maar doet het gewicht en dus de prijs stijgen. Dit materiaal gaat bovendien ook achteruit onder invloed van de straling. Polypropyleen mag niet mee doorstraald worden, want het breekt al af bij 10 kGy.

Opmerkingen

  • Weetje: Cobalt 60 vervalt na een bepaalde tijd 100% tot gewone nikkel. De intensiteit van de straling is bovendien goed gekend, dus is dit een relatief veilige isotoop om mee te werken. Gammastralen worden bijvoorbeeld ook ingezet voor het steriliseren van medisch materiaal en voeding.

Raming kostprijs

  • De prijs voor bestraling is afhankelijk van de tijd in de installatie en dus van de stralingsdosis en van het behandelde gewicht.
  • Kosten voor transport heen-terug van de objecten.
  • Kosten of arbeidsuren voor de schoonmaak van de stukken: afhankelijk van de situatie, zie 'Schimmel manueel verwijderen'.
Laatst gewijzigd op 08/06/2018