U bent hier

Eerste hulp bij schade aan boeken en boekbanden

Eerste hulp bij schade aan boeken en boekbanden

De instructies die hier volgen gebruik je nadat je schade hebt vastgesteld en het gevaar is geweken. Ze zijn bedoeld om erger te voorkomen. Ga steeds voorzichtig te werk en denk aan je eigen veiligheid. Roep de hulp in van een boek- en papierrestaurator of van een beredderingsbedrijf voor erfgoed.

Het op voorhand oefenen van deze instructies is warm aanbevolen. We noemen dit collectiehulpverlening, kortweg CHV. Er bestaan ook enkele kant-en-klare workshops van beredderingsbedrijven.

Voeg extra informatie aan deze instructies toe die op jouw situatie van toepassing is, zoals:

  • de contactgegevens van restauratoren;
  • de opslagplaats van de benodigdheden (de zogenaamde calamiteitenkit);
  • specifieke eisen voor de collectie en/of waardevolle stukken.


Losse delen of gescheurde rug

Als vellen/katernen, de boekband of de rug loskomen, maak je een verpakking op maat die de delen bijeenhoudt en bewaar je het boek liggend, in afwachting van een eventuele restauratie. Gebruik dik zuurvrij papier en keperlint. Zorg dat de verpakking geen druk uitoefent. Als een harde kaft gescheurd is en loskomt van het boekblok, kan het volstaan om de delen vast te binden met katoenlint.

Kleinere losse fragmenten bewaar je in een zuurvrije enveloppe met het inventarisnummer erop. Geef in de inventaris duidelijk aan over hoeveel fragmenten het gaat en bewaar ze naast elkaar. Gebruik geen kleefmiddelen.


Incidenten en calamiteiten

Algemene instructies

  1. Bescherm jezelf tegen mogelijke gezondheidsrisico’s met nitril handschoenen, mondmasker met (FF)P3-filter, stofjas en veiligheidsbril.
  2. De eerste noodzakelijke handeling is steeds: het zoeken en wegnemen van de oorzaak.
  3. Registreer en documenteer de schade en ook alle verplaatsingen met het oog op verzekeringen, de opvolging en het toekomstige risicobeheer.
  4. Kijk alle stukken na en scheid de aangetaste van de niet-aangetaste stukken (triage).
  5. Roep tijdig expertise/hulp in.

Tip

In een noodsituatie kun je zelf moeilijker nadenken. Op voorhand 5 à 10 minuten de situatie bestuderen en met elkaar overleggen bespaart je later veel tijd. De perfecte keuze bestaat niet: bekijk de mogelijkheden, weeg voor- en nadelen tegen elkaar af en hak de knoop door, zodat je geen tijd verliest.


Insectenaantasting

  1. Determineer welk insect de oorzaak is.
  2. Ga na of de aantasting nog actief is, of er recente sporen van insecten zijn. Als je zeker bent van niet, ga dan naar stap 6. Controleer tegelijk ook op schimmel.
  3. Verlaag de relatieve vochtigheid.
  4. Kies de meest geschikte bestrijdingsmethode.
  5. Behandel of laat behandelen.
  6. Verwijder mechanisch alle sporen van boormeel en resten van dode insecten. 
  7. Noteer de schade en eventuele behandeling in de inventaris, documenteer met foto's. Dit is belangrijk om in de toekomst de juiste conclusies te trekken.
  8. Monitor de relatieve vochtigheid om te voorkomen dat het probleem terugkeert.


Schimmel

  1. Isoleer de aangetaste van de niet-aangetaste exemplaren door ze over te brengen naar de quarantaineruimte.
  2. Ga na of het echt een schimmel is m.b.v. een ARA-kit, plakbandmonster en/of rodac-plaatjes. Een combinatie tests levert het beste resultaat op.
  3. Verlaag de relatieve vochtigheid, zorg voor ventilatie.
  4. Kies desgewenst een extra bestrijdingsmethode: alcohol, rookkaarsen of gammastraling door een firma.
  5. Verwijder, ook na de vorige stap, schimmelsporen altijd op manuele wijze met een museumstofzuiger (voor de techniek: zie reinigen van boeken + filmpje). Bescherm jezelf, want zelfs na bestraling kunnen schimmels nog allergische reacties veroorzaken.
  6. Ontsmet tussendoor regelmatig je werktafel en –materiaal met een oplossing van 70% ethanol in water.
  7. Ontsmet de depot- en werkruimte met quaternair ammonium (bv. Sumabac, Aseptix sterimax spray).
  8. Monitor de relatieve vochtigheid om te voorkomen dat het probleem terugkeert.

Je kan de behandeling van ernstige schimmel ook volledig aan een expert overlaten.


Brandschade*

Roet kan schadelijke chemicaliën bevatten en dringt bovendien bij iedere aanraking dieper in het materiaal door. Door de hitte kunnen boeken ook verzwakt en verkleurd zijn. Laat de voorwerpen daarom zo veel mogelijk ter plaatse. Roep de hulp in van een restaurator of een beredderingsbedrijf.

Als verplaatsen echt nodig is en het materiaal is droog:

  1. Blaas dan eerst losse roetdeeltjes weg met een luchtpompje (van jezelf en van het voorwerp wegblazen) of museumstofzuiger. Werk van boven naar beneden en houd de boeken altijd gesloten.
  2. Hanteer de boeken voorzichtig en leg ze op een stevige drager (bv. dienblad, polypropyleen- of polycarbonaatplaat). Neem vervolgens enkel de drager vast.
  3. Dep het oppervlak eventueel met een roetspons, maar alleen als je daarmee vertrouwd bent.


Waterschade*

  1. Overweeg verplaatsing naar een droge ruimte. Zo niet, zorg voor ontvochtiging en/of voldoende ventilatie om schimmelgroei te voorkomen.
  2. Haal indien nodig één of twee boeken per legger weg, om immobiliteit door de zwelling te voorkomen.
  3. Vochtige boeken die nog stevig zijn rechtop zetten, halfopen in een hoek van 90°C, en geleidelijk aan de lucht laten drogen. Laat losse banden apart drogen. Leg het boekblok neer, dek af met absorberend materiaal en een gewicht.
  4. Natte boeken leg je neer en schiet je voor 20% door met wit vloeipapier, keukenpapier of papieren handdoekjes (= A4-formaat). Ondersteun het opengeslagen plat. Trek klevende pagina’s niet uit elkaar. Gebruik aanvullend siliconenpapier (bakpapier) om verder verkleven en migratie van kleurstoffen te voorkomen. Spreid losse bladen zoveel mogelijk op een droog oppervlak uit. Vervang het absorberend materiaal regelmatig.
  5. Droog langzaam met natuurlijke ventilatie, om vervorming te voorkomen, en schakel de verwarming uit om te snel drogen te voorkomen. Plaats een ventilator, maar richt hem niet op de boeken.  


Bij een grote hoeveelheid natte boeken krijg je ze niet snel genoeg droog om schimmel te voorkomen. In dat geval:

  1. Doorschieten met plastic vellen om het doordrukken van inkt te voorkomen.
  2. Steek de boeken in open plastic zakken en vervolgens in stevige kratten. Geef de boeken enige ruimte, want ze kunnen nog zwellen. 
  3. Ze moeten binnen de 48 uur worden ingevroren om een schimmelexplosie te voorkomen. Doe dat in een vrieskamer of eventueel huishoudelijke diepvriezer op -20°C. 
  4. Daarna moet een firma de boeken vriesdrogen én moeten de dode schimmelsporen manueel verwijderd worden.


*Natte én vuile boeken (door de combinatie bluswater-roet, door modder of vuil leidingwater)

  1. Houd de boeken één voor één gesloten onder een zachte straal zuiver water of dompel vervolgens in een vloeiende beweging onder in drie waterbaden (van vuil naar proper). Het is echt belangrijk dat je de boeken goed gesloten houdt.
  2. Wrijf heel zacht met een spons of doek het vuil weg.
  3. Laat vervolgens drogen volgens de methode hierboven of vries in.


Voor de CHV-training: filmpjes over het redden van boeken bij waterschade.

Laatst gewijzigd op 06/03/2017