U bent hier

Anoxie- en stikstofbehandeling

Anoxie- en stikstofbehandeling

Dit is een non-toxische behandeling van collectiestukken tegen insecten, waarbij het zuurstofgehalte in de lucht verlaagd wordt en temperatuur en RV nauwelijks veranderen. De behandeling duurt enkele weken, aangezien insecten een hele poos zonder zuurstof kunnen overleven. Er zijn verschillende manieren om een zuurstofarme omgeving te bereiken.

Behandelingswijze

Breng het object gedurende enkele weken in een luchtdichte, zuurstofarme omgeving. Dit noemt men ook wel een gemodificeerde of gecontroleerde atmosfeer (Controlled Atmosphere Treatment). De omgevingslucht bestaat van nature uit 79% stikstof, 20,9% zuurstof, 0,03% CO2 en minieme hoeveelheden andere gassen. Het doel is om het zuurstofpercentage zo laag mogelijk te krijgen. Er zijn verschillende manieren om een zuurstofarme omgeving te creëren:

  1. In een plastic zak: het luchtdicht inpakken van het object in gasdichte folie met zuurstofabsorbers die de zuurstof aan de lucht onttrekken.
  2. In een luchtdichte tent ('bubble'), waarin stikstof (N) of koolstofdioxide (CO2) wordt geblazen met behulp van gasflessen.
  3. In een vaste anoxiekamer waar de zuurstof aan de lucht onttrokken wordt en stikstof of CO2 wordt ingeblazen.

Het maximale zuurstofpercentage verschilt per geraadpleegde bron - 0,1%, 0,3%, 0,5% of 1% - en hangt samen met de temperatuur en behandelingsduur. De parameters verschillen op basis van het soort insect, de temperatuur, de dichtheid van het materiaal ... Neem liever een veiligheidsmarge dan achteraf te moeten constateren dat de behandeling niet voldoende efficiënt was. Raadpleeg een specialist insectenbestrijding in erfgoed om richtlijnen op maat te ontvangen.

Stikstof is een zeer droog gas. Je moet het voor erfgoed steeds toepassen in combinatie met bevochtiging, om de RV op peil te houden. Monitoring van temperatuur en relatieve vochtigheid is altijd wenselijk.

Effectiviteit

100%, doodt insecten uit alle stadia (ei, larve ...).

Preventieve werking?

Neen

Duurtijd

Algemene vuistregel:

  • 5 weken bij 20°C
  • 4 weken bij 25°C
  • 3 weken bij 30°C

Algemene voordelen

  • Geen risico's aan verbonden voor erfgoed, mens of milieu.
  • Alle erfgoed kan je met deze methode behandelen.

Algemene nadelen

  • Lange duur in vergelijking met andere methodes.
  • Niet geschikt voor de kleurstof Pruisisch blauw (bv. geverfd textiel), de zuurstofreductie kan permanente verkleuring veroorzaken.
  • Je moet het object nadien steeds manueel schonen van alle dode resten.

Opmerkingen

  • Een interessante fotoreportage van de drie methodes vind je achteraan de aflevering Schimmels en insecten van VerzekerDe Bewaring.

 

Optie 1: zak met zuurstofabsorbers

Waar kan je de behandeling toepassen?

  • In huis.

Voordelen

  • Je kan het zelf doen: zie filmpje hieronder.
  • Het object hoeft niet op verplaatsing.
  • Goedkoop, mits je een anoxieset kan ontlenen.

Nadelen

  • Deze methode is niet haalbaar voor grote voorwerpen.
  • Het inpakken en dichtsealen van meerdere voorwerpen is een intensieve klus.
  • De zak moet echt luchtdicht zijn en de benodigde hoeveelheid zuurstofabsorbers moet je goed uitrekenen. Dit kan je tijdens het proces niet bijsturen. Houd rekening met minuscule lekkages in de zak en de hoeveelheid zuurstof die nog vrijkomt uit het object. 
  • De RV en temperatuur in de verpakking kan je niet opvolgen (tenzij je een radiogestuurde klimaatlogger mee inpakt).

Wat heb je nodig?

  • Anoxieset te ontlenen bij je consulenten: heatsealer (lastang), gasdichte barrièrefolie (Marvelseal, Mylar, Escal ...), zuurstofabsorbers (Atco, Ageless of AnoxiBug scavengers), zuurstofmeter en schuimrubberen sluitzegels. Vraag tijdig of hij beschikbaar is.
  • Stofzuiger, om het volume lucht voor aanvang van de behandeling te verminderen.
  • Schaar, meetlint, alcoholstift, rekenmachine.
  • Eventueel een O2-indicator of -meter (Ageless Eye, AnoxiBug) en/of klimaatmeter die mee in de verpakking kan.
  • Eventueel knijpers of klemmetjes om het dichtsealen van de plastic te vergemakkelijken.

Randvoorwaarden

  • Controleer regelmatig de zuurstofwaarde in de verpakking, na 1 à 2 dagen zou die voldoende gezakt moeten zijn.
  • De zuurstofmeter moet hiervoor voldoende nauwkeurig en geijkt zijn. Test even aan de buitenlucht.
  • Zorg voor een continue, liefst wat warmere, kamertemperatuur.
  • Plaats de absorbers niet direct tegen de voorwerpen aan, aangezien deze door de chemische reactie een beetje warmte en vocht kunnen afgeven. Je kan ze in een tunnelverband stoppen of een halve lasnaad maken tussen het voorwerp en de rand van de verpakking.
  • De zak met ongebruikte absorbers moet je meteen weer dichtsealen. Als de zak vaak opent en weer sluit, kunnen de absorbers al deels verzadigd zijn en dus niet goed meer werken.

Raming kostprijs

  • Prijs van de opgebruikte plastic folie (ca. 0,40 euro per meter) en de zuurstofabsorbers (ca. 0,45 euro per stuk).

 

Optie 2: tent ('bubble') en luchtspoeling met stikstof of CO2

Waar kan je de behandeling toepassen?

  • In huis.
  • Bij een firma (gedeeld gebruik).

Voordelen

  • De tent wordt op maat gemaakt en is geschikt voor grotere of meerdere voorwerpen.
  • Doordat er regelmatig meer gas wordt ingeblazen, tot zelfs lichte overdruk, maken minuscule lekken in de tent geen verschil.
  • De behandeling kan in situ gebeuren, ook op nagelvaste elementen zoals een altaarstuk of preekstoel.
  • Gedeeld gebruik: je kan de tent delen met andere instellingen wanneer slechts een aantal voorwerpen een behandeling nodig hebben (goedkoper).

Nadelen

  • Je bent aangewezen op een firma. De federale overheid moet de firma en het product erkennen i.h.k.v. de wetgeving op het gebruik van biociden. het gebruik van een stikstofgenerator is sinds 1 september 2017 niet meer toegelaten.
  • Zeer dure behandelingsmethode (vooral door het aantal werkuren, het gas zelf is goedkoop).
  • In huis: ruime locatie nodig die goed bereikbaar is. Medewerkers van de firma moeten regelmatig toegang krijgen voor controle.
  • Bij een firma: de objecten moeten op transport.

Randvoorwaarden

  • Je moet de temperatuur in de (omliggende) ruimte continu meten en onder controle houden.
  • Stikstof droogt de lucht uit, en bijgevolg ook de voorwerpen. Bevochtiging van de lucht is noodzakelijk. Je moet de RV in de tent continu meten.

Opmerkingen

  • Neem het onder controle houden van de RV (bv. op 50%) mee op in je offertevraag.
  • Vraag een logboek op van het zuurstofpercentage, de temperatuur en de RV tijdens de volledige duur van de behandeling.

 

Optie 3: vaste anoxiekamer

Waar kan je de behandeling toepassen?

  • In huis: een vaste anoxiekamer bouwen.
  • In Provinciaal Erfgoedcentrum Ename: de anoxiekamer van de provincie Oost-Vlaanderen maakt gebruik van stikstof en wordt gebruikt voor collecties die opgenomen zijn in het depot. Ze kan onder bepaalde voorwaarden ook gebruikt worden voor collectiestukken van Oost-Vlaamse erfgoedbeheerders.

Voordelen

  • Geschikt voor grotere voorwerpen en grotere hoeveelheden.
  • Temperatuur en RV kunnen tijdens de behandeling gemeten en beheerst worden.
  • In huis: geen transport nodig.
  • In Ename: rekent enkel de verbruikskost door, de kamer kan bovendien worden gedeeld met andere instellingen voor de behanding van een beperkt aantal voorwerpen (dus goedkoper).

Nadelen

  • In huis: grote investering + onderhoudskosten.
  • In Ename: de objecten moeten op transport.

Opmerkingen

  • De anoxiekamer in Ename is in eerste instantie bedoeld voor de depotwerking in het Provinciaal Erfgoedcentrum van Ename. In de tweede plaats kan de installatie ingezet worden binnen het calamiteitennetwerk voor Oost-Vlaamse erfgoedbeheerders. Een behandeling in de anoxiekamer heeft pas zin als het probleem integraal aangepakt wordt. Bij een behandeling inspecteert Monumentenwacht Oost-Vlaanderen daarom de situatie ter plaatse.

Raming kostprijs

  • Verbruikskosten.

Anoxie

Laatst gewijzigd op 24/01/2019