U bent hier

Water

Water

Het uitlopen van kleuren, zoutuitbloei, blaasvorming van een verflaag, een zwamaantasting, de corrosie van metaal, een golving in perkament enz.: water veroorzaakt veel vormen van schade die vaak ernstig en onherstelbaar zijn. Waterschade is in veel gevallen het gevolg van een gebrek aan de bouwschil. Het is belangrijk dat je meteen de oorzaak achterhaalt en uitschakelt. Met een calamiteitenplan ben je beter voorbereid op het verhelpen van waterschade en de correcte evacuatie van het erfgoed.

Wat

Door rechtstreeks contact met water (directe schade) loopt erfgoed andere schade op dan bij een verhoogde relatieve vochtigheid (indirecte schade). Vaak komen een verhoogde relatieve vochtigheid en directe waterschade wel samen voor. Hier behandelen we alleen de schade door het rechtstreekse contact met water.

Het beheersen van waterschade gebeurt voornamelijk op het niveau van het gebouw (zowel in een nieuwbouw als in een bestaand gebouw met aandachtspunten) en de organisatie van het personeel dat het gebouw in het oog moet houden (bv. hemelwaterafvoer onderhouden en controleren) en dat goed moet reageren op waterschade. Lees meer hierover onder beveiliging tegen water en calamiteitenplan.


Oorzaken

Vaak is directe waterschade een gevolg van een probleem met de bouwschil. Denk aan capillair optrekkend grondvocht, een lekke of verstopte goot of waterafvoer, andere gebreken van de hemelwaterafvoer, schade aan het dak waardoor het binnenregent enz. 

Noodweer met hevige regenval kan door wateroverlast schade veroorzaken. Maar ook een verkeerd onderhoud met water, het morsen van water, capillair optrekkend vocht, condensatie enz. veroorzaken schade aan het erfgoed.

Natuurlijke oorzaken

Technische oorzaken

Ongelukken

  • regenstorm
  • windstorm
  • orkaan
  • ijsstorm, sneeuwval
  • stortvloed
  • overstroming
  • dooi
  • hoge grondwaterstand
  • locatie naast een waterloop (rivier, meer of dam)
  • capillair optrekkend grondvocht
  • defect in riolering
  • slecht functioneren van of defect aan het sprinklersysteem
  • breuk in de waterleiding (door vriezen of door constructie)
  • lek in het dak
  • lek in de goot
  • verstopte goot
  • lek in verwarmings-, ventilatie- of airconditioningssysteem
  • overlopende toiletten, 
    gootsteen, waterafvoer
  • geblokkeerde regenpijpen, waterafvoer
  • onvoorzichtig gebruik van water tijdens evenementen, sociale functies enz.
  • gebruik van water tijdens constructie en renovatie
  • onvoldoende/ongeschikt
    geïsoleerd gebouw
  • riolering en afwatering onvoldoende tijdens storm, wolkbreuk
  • verkeerde herstelling aan een installatie
  • water gebruikt bij het opruimen van vlekken
  • waterschade door brand (sprinklersysteem en/of brandslang)

Schade

Materiaal

Schade door water                                                           

bot, beenderenmogelijk barsten en vervormen, vlekken, aftakeling van het collageen, tanden van een schedel lossen, fysische verzwakking (afhankelijk van hoe ze werden gereinigd)
boekenverzachten, vervormen, uitlopen inkten en kleuren, vlekken, verzachten, vervormen en vervolgens verharden (bij drogen) van leren boekbindingen
keramiekvlekken op poreus oppervlak , zouten of verlies in patine (bij archeologisch keramiek)
glasversneld aftakelen: afschilfering, crizzling enz.
keratineveren worden mat, kleuren lopen uit
leerleer gelooid met plantaardig materiaal krimpt, vervormen, vlekken, aftakeling van collageen en omzetting in gelatine
metaalreactieve metalen (bv. ferrometalen) corroderen, bestaande corrosie versnelt
schilderijendelaminatie, preparatielaag en wateroplosbare glacis lossen op, blindslag vernis, vervormen van houten panelen, lijst of bevestiging spanraam komt los, vervormen doek
papierverzachten, uitlopen inkt, vlekken, vervormen
foto'sverzachten, zwelling van de gelatine, vlekken, opstuwing emulsies, uitlopen kleuren 
plantmateriaalkrimpen, vervormen, vlekken, oplosbaar worden van kleefmiddelen
plasticsvlekken op poreuze oppervlakken
schelpvlekken op poreuze oppervlakken, uitbloei
steenvlekken op poreuze oppervlakken
textieluitlopen kleuren, vlekken
houten objectenkrimpen, vervormen, vlekken, barsten, delaminatie, blindslag vernis, losse hechtingen, zwellen
organisch materiaal in algemeenschimmel
dichtgeweven textiel of
schilderijen op doek
krimp
verbindingenlosse verbindingen of breuk, corrosie bij metalen verbindingen, 
gelaagd materiaal (lagen met een verschillende samenstelling)delaminatie bij de verflaag van een schilderij of een gepolychromeerd beeld
verlijmingenoplossen verlijmingen op waterbasis, voornamelijk oorspronkelijke lijmen (bv. dierlijke lijm)
metaalcorrosie in combinatie met andere schadefactoren (bv. verontreiniging)
poreus materiaal dat oplosbare
zouten bevat, bv. keramiek of steen in contat met vloer, muurschildering
zoutuitbloei

VOORKOMEN

Besteed bij een nieuwbouw aandacht aan:

  1. de locatie van het gebouw
  2. het ontwerp 
  3. strategieën voor het depot


Sluit overeenkomsten bij werkzaamheden aan het gebouw door derden.

Strategieën voor het onderhoud van het gebouw

Zie hierover ook  beveiliging tegen water: organisatorische maatregelen

  • Maak een checklist om zeker te zijn dat het gebouw (interieur, exterieur) en zijn omgeving regelmatig worden geïnspecteerd. Let vooral op:
      • lekkages aan het dak
      • lekkages aan de schoorsteen
      • een defecte of losse dakbedekking of loodslabben
      • lekke ramen en deuren
      • verstopte, lekke goten
      • een zwakke afwatering
      • vegetatie te dicht bij het gebouw: bomen, struiken, klimplanten enz.
      • barsten in structurele kolommen en ondersteuningen van het gebouw
  • Stel een personeelslid aan dat instaat voor de routinecontrole van het gebouw en de correcte opvolging bij gebreken. (Bij historische gebouwen kan je hiervoor Monumentenwacht inschakelen.)
  • Maak een planning op om de goten regelmatig te laten reinigen en zeker na noodweer en in de herfst te controleren. 
  • Zorg ervoor dat ijs en sneeuw zich niet opstapelen op de daken.
  • Zorg ervoor dat het dak in goede conditie verkeert en grijp tijdig in om gebreken weg te (laten) werken.
  • Installeer in een ruimte met risico op wateroverlast een dompelpomp en zorg ervoor dat de pomp op een batterij werkt om de werking ervan te verzekeren bij een stroomstoring.

Strategieën voor opslag
  • Gebruik waterbestendige opslagkisten in ruimtes met een groot risico op water(over)last.
  • Zorg ervoor dat kleine objecten in plasticzakken of plasticdozen (polyethyleen zonder weekmakers of schadelijke gassen/dampen) worden bewaard, uiteraard als ze in droge omstandigheden zijn bewaard.

 

BLOKKEREN

Zie ook beveiliging tegen water: organisatorische maatregelen

  • Houd de weersverwachtingen in het oog: voorspellingen van noodweer, hevige regenval enz. 
  • Als het gebouw in een risicozone voor overstroming staat, stel dan het hoogste niveau voor vloedwater vast. (Dit wordt vaak bijgehouden door de gemeente.)
  • Laat u informeren over beslissingen om het waterniveau te verhogen/verlagen.
  • Houd zandzakken klaar om ze rond deuren en ondergrondse ramen te plaatsen als er noodweer wordt voorspeld.
  • Wees voorbereid op het dichtkleven van ramen en deuren.
  • Wees voorbereid op het verhuizen van collecties naar een hogere verdieping of een tijdelijke veilige plek.
  • Zorg voor voldoende uitrusting, zoals een pomp, waterstofzuiger, dweilen en trekkers, of weet tenminste waar de uitrusting zich bevindt (calamiteitenplan). 
  • Plaats industriële polyethyleenfolie over alle onderdelen van het gebouw waar water kan binnendringen tijdens een regenstorm. Verwijder de folie tijdig (meteen nadat het gevaar is geweken) om schimmelvorming door een gebrek aan ventilatie te vermijden.

Zie ook calamiteitenplan voor een volledige lijst met nooduitrusting.


DETECTEREN

Er bestaan verschillende detectiesystemen (waterdetectoren, dataloggers, thermohygrografen...) om wateroverlast of een veel te hoge RV op te sporen. Je vindt ze onder Beveiliging tegen water: bouwkundige maatregelen en installaties. Ook het personeel moet het gebouw en de collectie in het oog houden om bij wateroverlast zo snel mogelijk op de juiste manier in te grijpen.

Maak eerst een risicoanalyse op waarbij je de risico's identificeert, evalueert en oplossingen uitvoert om ze te reduceren. Plan vervolgens regelmatige inspecties die bij de routinetaken moeten horen:

Detectie kan in drie fasen:
  1. de zichtbare aanwezigheid van vloeibaar water door stortregen of een lek. Dat vereist onmiddellijke actie.
  2. indicaties van alarm- of andere monitoringsystemen over de aanwezigheid van water
  3. tekenen van sluipende waterschade aan het gebouw en de objecten die wijzen op een probleem met water waarvan de oorzaak moet worden achterhaald, zoals:
    • zoutuitbloei op steen, beton of baksteen aan de buitenzijde van het gebouw
    • plantengroei aan de buitenzijde van het gebouw, voornamelijk mossen en algen
    • zoutuitbloei op steen, beton, baksteen en gips aan de binnenzijde van het gebouw
    • algen en schimmels aan de binnenmuren
    • afschilferende verf (kan ook een gevolg zijn van verf van slechte kwaliteit, slecht aanbrengen of hoge fluctuaties in de RV)
    • extreem koude muren of vloeren
    • druppels en vlekken op muren, vloeren en plafonds
    • sluiers op vloeren
    • extreme corrosie op een regenpijp en metalen onderdelen aan de buitenzijde van het gebouw
    • beweging van vloertegels
    • zichtbare schimmelgroei of rot, geur van vocht
    • schade aan de collectie (zie tabel boven)


reageREN

Zie hierover calamiteitenplan.


REMEDIËREN

Zie hierover calamiteitenplan.

  • Neem voorzorgsmaatregelen om bij waterschade op een efficiënte manier te reageren.
  • Zorg voor nooduitrusting om geringe wateroverlast zo snel mogelijk te verhelpen: bv. een dweil, absorberend vloeipapier, ontvochtigers, waterstofzuiger enz. Noteer in het calamiteitenplan waar deze uitrusting klaarstaat.
  • Zorg voor een crisiscentrum en een veilige noodlocatie voor de evacuatie van het erfgoed naar een veilige plek. Maak hierover vooraf afspraken en leg nooduitrusting klaar voor het behandelen van de collectie. 
  • Activeer het calamiteitenplan bij waterschade en actualiseer het plan.

Tips & trucs

  • Gebruik waterdetectoren verbonden met een centraal signalisatiesysteem.
  • Inspecteer regelmatig en zeker na noodweer met hevige regenval of bij dooi het gebouw op water(over)last en de collectie op waterschade.
  • Zorg dat de collectiebeheerder de 'anatomie' van het gebouw goed kent, zoals de werking en conditie van de hemelwaterafvoer, en dat men die regelmatig nakijkt. Doe dat zeker bij noodweer en in de herfst bij het vallen van de bladeren.
  • Vermijd het stapelen van voorwerpen op de grond, ook al is het maar tijdelijk. Tijdelijk wordt vaak permanent...
  • Weeg de voordelen af tegen de nadelen van kartonnen dozen of waterdichte dozen in gecanneleerd polypropyleen. Gecanneleerd polypropyleen mag dan wel waterdicht zijn, als je het zelf in elkaar moet plooien zijn er 'open naden' en dringt het water hierlangs binnen! 
Laatst gewijzigd op 04/07/2016