U bent hier

Leder - archeologisch

Leder - archeologisch

Archeologische voorwerpen uit leder - schoeisel, beurzen, riemen enz. - zijn ontzettend kwetsbaar. Ze bewaren slechts in uitzonderlijke omstandigheden, zoals een waterput.

Lees hier wat te doen wanneer je leer aantreft op een opgraving en hoe je leer het best bewaart in je depot.

Auteur: Natalie Cleeren, 2015

Materialen, technieken en bijzonderheden

  • Leder bestaat in grote mate uit de vezelachtige proteïne collageen.
  • Leder verweert in contact met water. Onze voorouders waren al experts in het looien van leder: ze brachten producten aan die hydrolyse vermijden. Zo bleef het leder soepel, terwijl het anders na uitdroging broos en hard zou worden. Leder werd vaak afgewerkt met bijkomende vochtwerende producten en soms beschilderd of bekleed met goudblad enz.
  • De hoofdoorzaken voor het verval van leder zijn hydrolyse in water en oxidatie van het collageen en van de looiproducten in zure of basische omgevingen. De reacties variëren naargelang van de omgevingsfactoren tijdens de begraving. Beide afbraakprocessen kunnen zowel het collageen aantasten als de looimiddelen in het leder.


AFTAKELING

In de bodem

  • In onze zuurstofrijke, vochtige bodems zorgen micro-organismen ervoor dat er van het leder weinig of niets overblijft. De manier waarop het gelooid werd zal deels bepalen hoeveel weerstand het kan bieden tegen degradatie in de bodem. Helaas overleeft leder in de meeste omstandigheden nauwelijks.
  • In volledig natte, zuurstofarme bodems vernietigen de anaërobe bacteriën en vooral het water zelf het leder. Toch kan leder uit natte bodems er, net als hout, verbazend goed, stevig en soepel uitzien. In het water verdwijnen de looiproducten stilaan. Water neemt hun plaats in en tast door hydrolyse het collageen aan. Ook hier levert dat een zwakke structuur op die in grote mate gevuld is met water.
  • Van insecten heeft dit materiaal minder last dan celluloserijke materialen als hout.

 

Verkleuring

Door de reactie van de looiproducten met bestanddelen in de bodem wordt het leder ook donker.

Leder in contact met metalen

  • In de nabijheid van metalen kan leder wel bewaard blijven. Zo bleef leder rond koperen elementen dikwijls vrij goed bewaard omdat kopercorrosie giftig is voor veel micro-organismen.
  • Ook in contact met ijzer zijn vaak sporen van leder bewaard. Het leder raakt doordrongen door ijzerzouten. De ijzerionen worden ofwel op of binnen in de collageenvezels afgezet. In het eerste geval blijft het echte organische materiaal bewaard doordat het leder van de omgeving wordt afgesloten. In het tweede geval is er sprake van gedeeltelijke 'mineralisatie' van het leder (vervanging door ijzerionen). De structuur zal echter nooit zo duidelijk bewaard blijven als bij hout of textiel, waar exacte identificatie mogelijk is. Dat is veel moeilijker voor leder.

 

Bij de opgraving

  • Leder uit een natte (anaërobe) context ziet er goed uit, maar is zeer sterk verweerd. De verzwakte structuur is gevuld met water.
  • Water heeft een grote oppervlaktespanning. Dit veroorzaakt een trekkracht bij het opdrogen. De collageenvezels kleven tegen elkaar. Het leder krimpt, scheurt, barst en vervormt. Dit proces is nauwelijks omkeerbaar.

 

In depot

  • Nat bewaard leder zal verder verweren door hydrolyse, zoals hoger beschreven. Als je het donker en koel bewaart, is er weinig kans op schade door micro-organismen.
  • (UV-)licht kan het leder en ook de conservatiematerialen aantasten. Het leder verliest zo zijn soepelheid.
  • Droog (behandeld) leder verder verweren door schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid. Het leder kan vocht blijven opnemen en weer afgeven. Gevolg: scheurtjes, barsten en een lichte vervorming.
  • Verdere schade door micro-organismen treedt op in te vochtige omstandigheden. Schimmels kunnen deze materialen ook verkleuren.

 

Oude restauraties

  • Leder werd in het verleden op tal van manieren geconserveerd. Allerlei producten werden toegevoegd om het 'op te vullen' en het verlies aan water te compenseren. Heel wat wassen en oliën houden het leder soepel. Een probleem met veel van deze materialen is dat ze na verloop van tijd zelf gaan verweren en het leder hard en broos maken. Dat gebeurt onder invloed van UV-licht en schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid. Een specialist kan evalueren of een nieuwe behandeling mogelijk of wenselijk is.
  • Vaak trekken deze materialen ook veel stof aan en verkleuren ze (sommige oliën en harsen).


CONDITIE BEPALEN

Nat leder

De exacte conditie van nat leder bepalen is moeilijk. Sommige objecten en fragmenten zullen erg fragiel aanvoelen. Andere, die er soepel en stevig uitzien, verbergen mogelijk een erg uitgeloogde en fragiele interne structuur. Op een eenvoudige manier de juiste toestand van een dergelijk object bepalen is haast onmogelijk.


Behandeld, droog leder

Behandeld, droog leder wordt het best regelmatig geëvalueerd op bijkomende schade, zoals barsten en scheuren. Wanneer een scheur gedocumenteerd wordt (foto met latje erbij, tekening met de juiste lengte van de scheur enz.), kan men het verdere verloop ervan in kaart brengen.


Oude restauratiematerialen

Let op verkleuringen en/of het verharden en broos worden van de conserveringsproducten.

 

BEWAREN

Bij de opgraving

  • Volledig natte lederen objecten moeten nat blijven (kraantjeswater is goed). Om de groei van micro-organismen te vermijden bewaar je ze het best donker en koel. Praktisch: zie bij verpakken.
  • Opgelet: deze tijdelijke manier van verpakken is niet geschikt voor permanente bewaring in het depot.

 

In het depot

  • Droog (behandeld) leder wordt bewaard in een stabiele omgeving met een vochtigheidsgraad die zo stabiel mogelijk is en tussen de 45 tot 55% ligt (met een maximale fluctuatie van 3% per 24 uur).
  • Sluit de voorwerpen af van (UV-)licht (max. 50 lux bij langdurige belichting), de ruime omgeving en luchtvervuiling. Bewaar ze in een constante temperatuur van ongeveer 18 tot 20°C. Omgeef ze enkel met zuurvrije, inerte materialen.
  • Composietobjecten, veelal leder en metalen. Natte composietobjecten bewaar je nat tot aan hun behandeling. Na droging bewaar je ze heel droog (de goede conditie voor het metaal). Dat is eigenlijk té droog voor het leder, maar metaalcorrosie zal meer schade berokkenen dan een te droge (maar stabiele) bewaring van het leder. Gemineraliseerde lederresten op metalen worden, samen met het metaal, droog bewaard.

 

HANTEREN en VERPLAATSEN

  • Hanteer nat en droog leder zeer omzichtig en altijd mét handschoenen.
  • Archeologisch leder kan zeer fragiel zijn en manipuleer je zo weinig mogelijk. Zo snel mogelijk correct verpakken en in die verpakking verplaatsen.

 

REINIGEN

Bij de opgraving

Natte lederen objecten spoel je licht op de opgraving (in leidingwater). Verder reinigen mag niet. Het is niet de bedoeling druk uit te oefenen op het oppervlak. Ook wassen met een, zelfs zachte, borstel kan een fragiel oppervlak letterlijk wegvegen. Het object wordt naderhand, als onderdeel van de conservatiebehandeling, gereinigd en gedocumenteerd.


Depot/museum

Museale en geconserveerde objecten niet actief reinigen. Licht afstoffen met een zacht penseel kan, indien vermeld in het conservatiedossier.


Opslag en verpakken in depot 

Voor behandeling

  • Natte lederen vondsten bewaar je koel, donker en nat. Kleinere objecten kan je bijvoorbeeld in een zakje met (leiding)water onderdompelen. Deze zakjes plaats je in een emmer met water. Zet die op een koele, donkere plek en het leder blijft stabiel. Houd er wel rekening mee dat het proces van hydrolyse langzaam maar zeker voortgaat.
  • Deze tijdelijke manier van verpakken is niet geschikt voor permanente bewaring in depot.

 

Voor en na behandeling

  • Kleine fragmenten en objecten van droog (behandeld) leder verpak je apart in geperforeerde PE-zakjes. De meeste objecten geef je een steun van PE-schuim. Ook zuurvrij papier kan geschikt zijn. (Tenzij het object met oliën behandeld is: die trekken in in het papier.)
  • De vondsten verpak je apart of met enkele samen in een doos. Luchtcirculatie is belangrijk: maak dus gebruik van inerte kunststof dozen/bakken die de objecten niet volledig afsluiten.

Zie ook het hoofdstuk bewaren en verpakken.

 

ROL VAN DE GESPECIALISEERDE RESTAURATOR

  • Objecten aan de lucht laten drogen? Droog leder wordt nooit 'ongecontroleerd' aan de lucht gedroogd. Dat is werk voor specialisten die kunnen evalueren op welke manier het object het best gedroogd wordt om barsten, scheuren en vervorming te voorkomen.
  • Objecten wassen? Zie onder 'Reinigen'.
Laatst gewijzigd op 27/07/2016